Test identyfikacji zapachu CPNI

Opublikowane przez Odoratum w dniu

Brytyjskie Centrum Ochrony Infrastruktury Państwowej (CPNI) opracowało własne wytyczne, według których certyfikowane są ich psy detekcyjne. Protokół egzaminacyjny pozwala na jednoznaczne stwierdzenie czy pies jest w stanie wiarygodnie wskazać zapach-target, a zignorować pozostałe zapachy i jest podparty rzetelnymi wynikami statystycznymi i pracą eksperymentalną.

Test ten jest powszechnie uznawany przez brytyjską policję do weryfikacji psów wykrywających ładunki wybuchowe, ale także innych specjalizacji pracujących zarówno dla rządu i sektora prywatnego.

Polecany jest także w certyfikacji sportowej, ze względu na to, że do jego przeprowadzenia potrzebne są stosunkowo niedrogie i łatwo dostępne materiały, trwa średnio 6 minut na próbę i pozwala na porównanie postępów pracy jednego psa jak i porównanie wyników kilku psów. Oczywiście jak przy wszystkich testach, należy pamiętać, że rezultaty mogą różnić się w zależności od niekontrolowanych czynników – np. psychofizycznego stanu psa danego dnia, więc ich jednorazowe wykonanie nie determinuje wydajności psa.

Warto nadmienić, że test jest bardzo dobrze skonstruowany, pozwala m.in. wykryć błędy proceduralne w szkoleniu psa. Jest też odporny na utwierdzenie psa w złym wskazaniu, toteż bezpieczny dla mniej zaawansowanych zespołów.

Do wykonania testu wykorzystać można zarówno ustawienie próbek zapachowych w tzw. line up-ie, po łuku jak i na karuzeli:

  • line-up – próbki rozstawione w jednakowych odległościach po linii prostej,
  • po łuku – próbki rozstawione w jednakowych odległościach na półokręgu,
  • karuzela – próbki zamontowane na obrotowej karuzeli.

Wymogiem jest wykorzystanie 8 próbek zapachowych wewnątrz pomieszczenia lub na zewnątrz – przy czym test ten nie potwierdza, że pies jest w stanie pracować w terenie. Sprawdza jedynie kompetencje w detekcji zdalnej, tj. po zebraniu materiałów dowodowych i zaprezentowaniu ich psu w warunkach laboratoryjnych lub podobnych.

Opis testu

Test składa się z 6 prób, podczas których pies musi przeszukać 8 identycznie wyglądających pojemników, i odróżnić target od próbek kontrolnych. Musi on odbyć się w tzw. protokole blind search (przewodnik nie zna miejsca ulokowania targetu). Udział w nim biorą dwie osoby – przewodnik psa oraz osoba egzaminująca (z tym, że nie powinna ona być w bliskim otoczeniu psa podczas jego pracy, aby uniknąć efektu Clever Hans’a).

8 próbek rozmieszcza się quasi-losowo – kolejność ustalana jest przy użyciu specjalnie zaprojektowanego narzędzia w excelu – Canine Odour Discrimination Test Setup Tool (pobierz generator Planu Przebiegu w formacie .zip). Narzędzie to ma nieco wysoki próg wejścia, dlatego zaleca się do skorzystania z instrukcji obsługi w .pdf (przyp. red.).

Przed przystąpieniem do egzaminu należy przygotować psa do pracy systematycznej, tak aby nie omijał próbek, nie zmieniał kolejności w jakiej je sprawdza, wskazane jest wykorzystanie smyczy.

Podczas 5 prób używa się:

  • 1 próbki właściwej – targetu, który pies wskaże (UWAGA: nie może być to dokładnie ta sama próbka, która stosowana była podczas treningu przed rozpoczęciem egzaminu danego dnia),
  • 7 próbek kontrolnych (np. z zapachem rozpraszającym), które pies powinien zignorować.

Każdy z tych testów uznawany jest za zakończony w momencie kiedy pies wskaże próbkę. Jeśli nie jest ona ostatnia w kolejce, nie ma potrzeby sprawdzania pozostałych pojemników – pozwala to na szybsze testowanie i według przeprowadzonych badań minimalizuje przypadkowe wskazanie poprawnej próbki do 1%. Dlatego ważne jest to co wspomniano wcześniej – pies powinien szukać systematycznie, nie omijać i nie wracać do pojemników, które już przeszukał.

Podczas szóstej próby, nazywanej „pustą”, stosuje się wyłącznie próbki kontrolne, bez targetu – pies nie powinien wskazać więc żadnej z nich.

Osprzęt

Aby wykonać test należy przygotować następujące przedmioty:

  • stojak na 8 próbek o długości 10 metrów (najlepiej z plastiku jako, że łatwo się je dezynfekuje, ale mogą być również z metalu czy drewna) – stosowanie stojaka uniemożliwia przesuwanie lub przewrócenie pojemników z zapachami,
  • 30-40 identycznych pojemników, do wyboru:
    • wielorazowego użytku – nierdzewne metalowe:
      • powinny być dezynfekowane codziennie po treningu,
      • umyte w zmywarce dedykowanej do czyszczenia osprzętu – nie wolno stosować zmywarki domowej, w której wcześniej myto naczynia kuchenne, lub która miała kontakt z żywnością. W zmywarce można umieszczać pojemniki z targetem i próbkami kontrolnymi, dobrze aby pojemnik z targetem znajdował się na najniższej półce,
      • umyte ręcznie w dedykowanej do tego miednicy, przy użyciu płynu, ciepłej wody oraz myjki. W miednicy należy umieścić jednocześnie wszystkie naczynia, następnie myć przez 5 sekund każdy z pojemników, opłukać pod bieżącą wodą przez 5 sekund. Na koniec każdy pojemnik należy wytrzeć świeżym papierowym ręcznikiem.
      • powinny być wymieniane co 6 miesięcy na nowe.
    • jednorazowego użytku (papierowe lub plastikowe kubeczki), które powinny być wyrzucane po każdej próbie z psem,
  • stół na którym umieszcza się próbki do testów
  • rękawiczki jednorazowe
  • próbki treningowe (inne niż te które wykorzystuje się do testu, z reguły natężenie zapachu w próbkach treningowych jest mniejsze ni w testowych) – próbki te wykorzystywane są do przećwiczenia z psem w dzień egzaminu,
  • próbka testowa właściwa – target
  • zapachy rozpraszające o niskim natężeniu (ziemia, trawa, wata, papier, drewno itd.)
  • zapachy rozpraszające o wysokim natężeniu (zapach jedzenia, produkty perfumowane, zabawki)
  • zapachy rozpraszające powiązane z próbkami (przedmioty przy użyciu których tworzymy próbkę, np. jednorazowe rękawiczki, czyste woreczki foliowe, płatki bawełniane, wata, pojemniki na zapachy etc.)

Przygotowanie próbek

Przygotowanie próbek powinno odbyć się z dala od miejsca, w którym przeprowadzane są testy lub szkolenie.

  • w trakcie ich przygotowania należy wykorzystać jednorazowe rękawiczki,
  • każdy typ próbki właściwej z targetem powinien zostać przygotowany przy użyciu nowej pary rękawiczek,
  • próbki rozpraszające mogą zostać przygotowane przy użyciu jednej pary czystych rękawiczek, nie ma potrzeby wymiany ich na nowe pomiędzy innymi zapachami rozpraszającymi (np. miedzy trawą a drewnem)
  • należy użyć 5 całkowicie pustych pojemników, które pełnią tę samą funkcję co próbki zapachowe z rozproszeniem,
  • by móc szybko zidentyfikować zawartość każdego pojemnika, należy je oznaczyć w taki sposób, aby były nierozróżnialne dla przewodnika i psa. Do tego celu zaleca się wykorzystanie naklejek na spodzie pojemników.
  • jedna próbka powinna zawierać zapach używany podczas codziennego szkolenia, ale nie będący targetem tego testu.
  • tak przygotowane próbki mogą być wykorzystywane do testów przez jeden dzień, przy czym należy zachować czystość i przy nowych ustawieniach zawsze zmieniać jednorazowe rękawiczki.

Przygotowanie miejsca do detekcji

Miejsce, w którym odbywa się przeszukanie powinno zostać wcześniej przygotowane wyłącznie przez osobę egzaminującą, zanim znajdzie się w nim przewodnik z psem. Zastosowanie metody rozstawienia próbek powinno być zależne od tego w jaki sposób pies był szkolony do tej pory. W przypadku line-up’u rozmieszczenie będzie wyglądało jak na rysunku:

Egzaminator powinien stać przodem do stołu żeby nie widział przebiegu testu. Powinien on odkładać na stole próbki kontrolne tak, aby te raz zastosowane nie zostały użyte ponownie.

Instrukcja dla przewodnika

Przed rozpoczęciem testu każdy z przewodników powinien zapoznać się z jego zasadami.

  1. Każdy z psów będzie miał jedną sesje treningową, na rozpoczęcie dnia testowego, lub po dłuższej przerwie (np. po lunchu).
  2. Pies powinien rozpocząć od wyznaczonego miejsca startowego.
  3. Każda próbka powinna zostać sprawdzona w ustalonej kolejności – pies nie może omijać próbek lub do nich wracać, dlatego zaleca się użycie smyczy.
  4. W związku z tym, że egzaminator nie będzie oglądał pracy psa, przewodnik powinien ustnie poinformować o przebiegu detekcji (np. oświadczyć „Wskazanie pojemnika numer pięć”, „Zainteresowanie pojemnikiem numer trzy”)
  5. Egzaminator nie będzie w żaden sposób odpowiadał na deklarację dotyczącą zainteresowania psa danym pojemnikiem, a jedynie jego wskazanie – potwierdzi lub nie czy próbka została wskazana poprawnie, tak aby przewodnik mógł nagrodzić psa. Poinformowanie o tym, że pies jedynie mocniej interesuje się daną próbką zostanie zanotowane przez egzaminatora i przekazane później przewodnikowi, aby ten mógł skorygować ewentualne błędy w szkoleniu.
  6. Jedna z prób odbędzie się bez próbki właściwej, wtedy pies nie powinien wskazać żadnego pojemnika.
  7. Podczas testów pojemnik pierwszy i ósmy nigdy nie będzie zawierał zapachu właściwego (targetu). Fałszywe wskazanie tych dwóch pojemników nie będzie liczone na niekorzyść psa, jako, że mogą one być wynikiem błędów proceduralnych w treningu, bardziej niż błędów w identyfikacja zapachu:
    • pojemnik pierwszy traktowany jest jako „testowy”, który ma na celu zapewnienie, że pies się „zadomowił”,
    • pojemnik ósmy traktowany jest jako potencjalna „deska ratunku” dla psów, które nie znalazły zapachu i w desperacji próbują wskazać go żeby uzyskać nagrodę.
    • dzięki tym dwóm pojemnikom przewodnik będzie mógł rozpoznać swoje błędy szkoleniowe i poprawić je w przyszłości

Plan Przebiegu

Zanim egzamin się rozpocznie, obserwator powinien przygotować wydrukowany Plan Przebiegu dla każdego psa na podstawie udostępnionego narzędzia w excelu. Plan ten dyktuje rozlokowanie próbek i pozwala na zapis wyników testu.

Ten sam Plan może zostać wykorzystany dla egzaminu trzech psów, jeśli zespołów jest więcej zaleca się wygenerowanie nowego Planu zamiast korzystania z duplikatów.

Procedura testowa

  1. Egzaminator ma na sobie czysta parę jednorazowych rękawiczek.
  2. Przygotowuje on przebieg treningowy, podczas którego przewodnik psa zostaje poinformowany w którym pojemniku znajduje się target.
  3. Pies może dokonać wielokrotnego przeszukania tego samego ustawienia, jeśli tylko wskaże w końcu właściwą próbkę bez pomocy przewodnika.
  4. Po próbie treningowej przewodnik wraz z psem powinni opuścić pomieszczenie/plac egzaminacyjny.
  5. Egzaminator ustawia pierwszą próbę testową według Planu Przebiegu.
  6. Zespół wchodzi na plac/do pomieszczenia egzaminacyjnego i rozpoczyna przeszukanie z punktu startowego.
  7. Jeśli pies wskaże próbkę, przewodnik informuje egzaminatora o numerze pojemnika i czeka na odpowiedź
    • Poprawne wskazanie: egzaminator poinformuje przewodnika, że pies wskazał poprawnie za co zostanie nagrodzony – próba w tym momencie dobiega końca. Zespół opuści miejsce egzaminu do momentu rozpoczęcia kolejnej próby.
    • Niepoprawne wskazanie (fałszywy alarm) – egzaminator poinformuje przewodnika o tym, że pies się pomylił. Przewodnik opuści miejsce egzaminu bez nagradzania psa. Wszystkie pojemniki po kolei do tego wskazanego błędnie przez psa i włącznie z nim zostaną usunięte i nastąpi kolejna próba. Próbka która pies błędnie wskazał powinna zostać całkowicie usunięta i nie wykorzystywana do dalszych testów, chyba, że po całkowitej dezynfekcji.
  8. Procedura powinna zostać powtórzona 6 razy, wliczając w to próbę bez targetu.
  9. Jeśli pies dokona fałszywego alarmu na 8 pojemniku, przechodzi do kolejnej próby bez nagradzania
  10. Jeśli pies nie wskaże żadnej próbki ale przewodnik stwierdzi, że widział wyraźne zainteresowania psa dana próbką, powinien to zadeklarować:
    • Zainteresowanie: zostanie zaliczone według kryteriów egzaminu, przewodnik nie zostanie poinformowany o tym, czy pies interesował się właściwą próbką, i będzie mógł kontynuować przeszukanie pozostałych próbek.
    • Brak deklaracji zainteresowania: zespół opuści miejsce egzaminu i przystąpi do kolejnej próby.
  11. Podczas każdej kolejnej próby:
    • następny target powinien zostać wybrany na podstawie Planu Przebiegu,
    • nowy zapach rozpraszający powinien zostać wybrany losowo,
    • stary target powinien zostać zastąpiony nową próbką rozpraszającą,
    • nowy target powinien zostać ustawiony wg zaleceń Planu Przebiegu,
    • stary target powinien zostać odłożony na oznaczone miejsce na stole,
    • stary zapach rozpraszający powinien zostać odłożony na oznaczone miejsce na stole,
    • dwa nowe zapachy rozpraszające powinny zostać wybrane i podmienione ze starymi,
    • egzaminator wybiera nową losową próbkę rozpraszającą,
    • próbka właściwa – target zostaje zabrana i umieszczona w oznaczonym na stole miejscu, zastępuje się ją nową próbką rozpraszającą,
    • kolejna próbka właściwa (target) zostaje umieszczona według Planu Przebiegu.
  12. Po sześciu przebiegach należy zmienić rękawiczki
  13. Pies powinien odpocząć minimum 5 minut między kolejnymi testami
  14. Po użyciu wszystkich zapachów rozpraszających, można stosować je od nowa. Nie jest konieczne aby każdy pies pracował na każdym typie zapachu rozpraszającego, ale w dobrej praktyce leży zapewnienie, że próbki są stosowane równie często.

Punktacja

W przypadku psów zawodowych poziom, na którym przyznawana jest certyfikacja powinen być zależny od instytucji, która korzysta z usług psa, samo przyznawanie punktów jest już uregulowane.

Poprawne wykrycie jest punktowane następująco:

  • wskazanie 1 pkt,
  • zainteresowanie 0.5 pkt,

Punkty ze wszystkich 6 prób są sumowane. Przyjmując, że skuteczny pies detekcyjny jest w stanie odnieść sukces w terenie na poziomie minimum 80%, to według badań porównawczych w grupie psów pracującej zawodowo w detekcji musiałby on uzyskać 4.0 – 5.0 pkt na egzaminie. Pies, który mieści się w przedziale 1.0 – 2.5 pkt, będzie skuteczny w terenie na poziomie poniżej 80%. Warto też dodać, że wynik na poziomie 3.0 – 3.5 pkt jest niejednoznaczny, i egzamin wymaga powtórzenia.

Niepoprawne wykrycie* punktowane jest:

  • wskazanie 1.0 pkt FA (Fałszywy Alarm)
  • zainteresowanie psa 0.5 pkt FA

*przy czym wskazania i zainteresowania na pojemnikach nr 1 i 8 nie uwzględnia się jako niepoprawnego wykrycia.

Punktacja niepoprawnych wykryć liczona jest według wzoru FAS (False Alarm Score):

FAS = suma pkt FA / liczba testowanych targetów

Każdy pies podczas poprawnie przeprowadzonego testu powinien mieć styczność z minimum 20 zapachami rozpraszającymi na jeden zapach właściwy (target). Stąd też przyjmuje się następującą klasyfikację FA:

  • FAS 0.5 = 2.5%
  • FAS 1 = 5%
  • FAS 1.5 = 7.5%
  • FAS 2 =10%
  • FAS 2.5 =12.5%

Poziom FA dla certyfikacji powinien zostać ustalony na podstawie tego do jak wymagającej pracy skierowany zostanie pies.

Przygotowanie psa do egzaminu

Istnieje wiele metod szkoleniowych przy detekcji węchowej. Bez względu na to jaką metodą szkolony był pies, warto dodatkowo przygotować go do egzaminu. Wykazano, że następująca procedura doszkalająca jest efektywna:

  1. Pojemnik z zapachem właściwym (targetem) ustawiamy na pozycji nr 1. Nie stosujemy żadnych innych pojemników i zapachów – stojak na pozycjach 2-8 jest pusty.
  2. Pies, który podejdzie do pojemnika zostaje nagrodzony.
  3. Pojemnik przesuwany jest na drugą pozycję w stojaku.
  4. Pies, który ominie puste pozycje i podejdzie do pojemnika jest nagradzany. Jeśli pies wskazuje puste miejsce na stojaku, należy czekać aż przejdzie on z własnej woli do pojemnika. Nie wolno wskazywać psu co ma robić lub karać za złe wskazania. Dzięki temu pies nauczy się samodzielnej pracy, i w przyszłości nie będzie w trudnych sytuacjach zwracał się o pomoc do przewodnika.
  5. W pierwszych dwóch pozycjach na stojaku należy umieścić puste pojemniki, target na pozycji numer trzy. Pies powinien sprawdzić każdy z pojemników i zostać nagrodzony przy pojemniku numer 3.
  6. Należy powtórzyć punkt 5 zmieniając umiejscowienie targetu między pustymi pojemnikami do momentu aż pies będzie w stanie poprawnie wskazać target minimum dwa razy pod rząd.
  7. Na stojaku należy umieścić wyłącznie puste pojemniki, zadaniem psa jest ominięcie każdego z nich bez wskazania. Jeśli uda się to wykonać minimum raz bez fałszywego wskazania można przejść do punktu 8.
  8. Zapach rozpraszający zostaje umieszczony na pozycji nr 1 w stojaku, natomiast target na pozycji nr 2, pozostałe pozycje zawierają pusty pojemnik. Pies ma za zadanie zignorować pierwszy i wskazać drugi. Liczba próbek rozpraszających powinna wzrastać aż do 7. Jeśli psu uda się poprawnie wskazać target na tym poziomie można przystąpić następnego kroku.
  9. Od tego momentu przewodnik powinien pracować w trybie blind search – tj. nie może znać miejsca ukrycia próbki.
  10. Pozycja targetu jest zmieniana, pies musi wskazać poprawnie minimum 3 próby pod rząd.
  11. Nowy zapach właściwy (target) zostaje wprowadzony.
  12. Cykl powtarza się z tym i kolejnymi targetami i przy wprowadzeniu coraz to nowych zapachów rozpraszających.
  13. Co istotne – należy często ustawiać target na pozycji nr 1 i 8, pomimo tego, że podczas właściwego egzaminu nigdy nie będzie tam zapachu.

Rozwiązywanie problemów:

Zanim zespół podejmie się przygotowania do egzaminu i samego egzaminu powinien być dobrze przeszkolony. Pies powinien mieć wpojony target i być w stanie samodzielnie pracować w sposób systematyczny – węszyć kolejno każdą próbkę, nie wracać i nie pomijać żadnej z nich itd.

Często zespół podejmuje się przystąpienia do egzaminu w momencie kiedy nie jest jeszcze na to gotowy. W takich przypadkach zaleca się bezwzględny powrót do codziennych treningów. Zdarzyć się jednak może, że dobrze przeszkolony pies podczas przygotowania do egzaminu przejawia niepożądane zachowanie. Oto kilka przykładów i odpowiedzi na to jak sobie z nimi poradzić:

  1. Pies pomija próbkę z targetem:
    • jeśli ten problem pojawia się na początku przygotowania, upewnij się, że pies jest w stanie znaleźć próbkę podczas normalnego przeszukania, jakie przeprowadzasz na codziennych treningach. Najprawdopodobniej pies nie jest gotowy do egzaminu.
    • użyj wcześnie wzmocnienia na targecie, stosuj puste pojemniki dla wszystkich 7 pozycji na stojaku zamiast pozostawiać te miejsca puste.
  2. Pies pomija pierwsze pozycje na stojaku:
    • upewnij się, że zaczynasz przeszukanie stojąc wraz z psem wystarczająco daleko od stojaka – najlepiej 2m tak jak podczas właściwego egzaminu.
    • wykonaj kilka prób z targetem umieszczonym na pierwszej pozycji na stojaku.
  3. Pies kilkukrotnie wskazuje niepoprawnie target na pozycjach 1-7:
    • upewnij się, że nie przeskoczyłeś któregoś kroku w przygotowaniu. Możliwe że spędziłeś zbyt mało czasu i powtórzeń, na którymś z etapów.
    • ustaw 4-8 zapachów rozpraszających (bez targetu na stojaku), niech pies popracuje nad tym ustawieniem – nie powinien wskazać żadnego pojemnika, jeśli tak się stanie nagródź psa po przejściu takiej próby. Następnie dołóż target na jednej z początkowych pozycji stojaka i nagródź psa za wskazanie go. Postaraj utrzymać dużą ilośc prób bez targetu przy kolejnych przejściach – zawsze nagradzaj psa za niewskazanie na koniec takiej „pustej” próby.
  4. Fałszywe wskazanie w przypadku pozycji nr 8 na stojaku:
    • wykonaj kilka „pustych” prób (tj. bez targetu na stojaku). Nagradzaj psa pod koniec każdego przejścia jeśli nie wskazał fałszywie żadnego pojemnika, szczególnie tego ostatniego.

Ta technika przygotowawcza została wcześniej przetestowana i wykazuje dużą skuteczność – stąd sugestia do skorzystania z niej tuż przed egzaminem. Oczywiście jak wspomniano, tak jak w przypadku samego szkolenia istnieje wiele metod, tak i w przypadku przygotowania do egzaminu można posłużyć się też innymi sposobami. Wszystko zależne jest od wcześniejszych doświadczeń przewodnika i psa, i znajomości słabych i mocnych stron zespołu.

Warto jednak jeszcze raz podkreślić, jeśli istnieje jakakolwiek wątpliwość co do tego czy pies jest wystarczająco przeszkolony, lepiej wstrzymać się od testowania i poświęcić codziennej pracy z psem.

Tłumaczenie wytycznych z języka angielskiego:

„Canine Odour Discrimination Test”

British CPNI (Centre for the Protection of National Infrastructure)

0 Komentarzy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *